भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं, निगमकृदुपजर्‍हे भृङगवद्वेदसारम् ।

अमृतमुदधितश्चापाययद्भृत्यवर्गान् पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥४९॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥२९॥

संसारभयें अति त्रासले । जे कृष्णासी शरण आले ।

त्यांचें भवभय हरावया वहिलें । जेणें मथन केलें वेदार्थाचें ॥९३॥

मथूनि उपनिषद्भार । काढिलें ज्ञानविज्ञानसार ।

ज्यालागीं शिणले ज्ञाते नर । तयांसी पैल मेर ठाकेना ॥९४॥

म्हणशी निगम मथितां । वेदासी जाहली परम व्यथा ।

कृष्ण वेदांचा आदिकर्ता । तो दुःख सर्वथा हों नेदी ॥९५॥

जेवीं स्वयें वांसरुं गाय दुहितां । वाहला न लगे सर्वथा ।

तेवीं श्रीकृष्ण वेद मथितां । वेदासी व्यथा बाधीना ॥९६॥

जो सर्वज्ञ हृषीकेश । वेदार्थसार-राजहंस ।

तेणें नेदितां दुःखलेश । वेदसारांश काढिला ॥९७॥

एवं वेदार्थनिजमथित । ज्ञानविज्ञानसारामृत ।

कृष्णें काढूनि इत्यंभूत । भृत्यहितार्थ कृपा अर्पी ॥९८॥

जेवीं हळुवारपणें षट्‌पद । काढी सुमनमकरंद ।

तेवीं मथूनियां वेद । श्रीकृष्णें सार शुद्ध काढिलें ॥९९॥

यापरी श्रीकृष्णनाथ । भक्तकृपाळू कृपावंत ।

काढूनि वेदसारामृत । निजभृत्या देत निर्भय ॥१०००॥

ऐसें वेदसारामृत पूर्ण । भृत्यासी पाजूनि श्रीकृष्ण ।

निजभक्तांचें जन्ममरण । निर्दळी संपूर्ण भवभय ॥१॥

जगाचें माया मुख्य कारण । कृष्ण मायेचेंही निजकारण ।

जें स्वरुप सच्चिदानंदघन । त्यासी संज्ञा ’श्रीकृष्ण’ नामाची ॥२॥

घेऊनि माया मनुष्यनट । पुरुषांमाजीं पुरुषश्रेष्ठ ।

पूर्ण ज्ञानें ज्ञाननिष्ठ । वंद्य वरिष्ठ श्रीकृष्ण ॥३॥

त्यासी कायावाचा आणि मन । सर्वार्थीं अनन्यशरण ।

यापरी श्रीशुक आपण । करी मनें नमन श्रीकृष्णा ॥४॥

ऐसें श्रीशुकें केलें नमन । तेणें परीक्षिती सप्रेम पूर्ण ।

भक्तकृपाळू एक श्रीकृष्ण । दुसरा जाण असेना ॥५॥

उद्धव पावला परम निर्वाण । सरलें ज्ञानकथानिरुपण ।

जगीं श्रेष्ठ भगवद्भजन । भक्तांअधीन श्रीकृष्ण ॥६॥

जें जें भक्तांचें मनोगत । तें तें पुरवी श्रीकृष्णनाथ ।

शेखीं निजपदही देत । कृपा समर्थ भक्तांची ॥७॥

निजधामा निघतां श्रीकृष्ण । जरी उद्धव न करितां प्रश्न ।

तरी हें परमामृतकथन । सर्वथा श्रीकृष्ण न बोलता ॥८॥

यालागीं उद्धवाचा महाथोर । जगासी जाहला उपकार ।

भक्तिज्ञानवैराग्यसार । ज्याचेनि शार्ङगधर स्वयें वदला ॥९॥

उद्धवाचेनि धर्में जाण । भवाब्धि तरे त्रिभुवन ।

ऐसें बोलविलें गुह्यज्ञान । सप्रेम भजन तद्युक्त ॥१०१०॥

उपेक्षून चारी मुक्ती । उद्धवें थोराविली हरिभक्ति ।

एवढी उद्धवें केली ख्याती । त्रिजगती तरावया ॥११॥

एकादशाचेनि नांवें । घातली भक्तिमुक्तीची पव्हे ।

एवढी कीर्ति केली उद्धवें । जडजीवें तरावया ॥१२॥

धेनूच्या ठायीं क्षीर पूर्ण । परी हाता न ये वत्सेंवीण ।

तेवीं श्रीकृष्णाचें पूर्ण ज्ञान । उद्धवें जाण प्रगट केलें ॥१३॥

कृष्णोद्धवसंवादकथन । तें अतिशयें ज्ञान गहन ।

तेथ मी अपुरतें दीन । केवीं व्याख्यान करवलें ॥१४॥

कृष्णोद्धवज्ञान गहन । त्याचें करावया व्याख्यान ।

साह्य जाहला जनार्दन । जो सर्वी सर्वज्ञ सर्वार्थीं ॥१५॥

पदपदार्थसंगतीं । ज्ञानाची परिपाकस्थिती ।

वैराग्ययुक्त भक्तिमुक्ती । हेही व्युत्पत्ती मी नेणें ॥१६॥

माझें जें कां मीपण । तेंही जाहला जनार्दन ।

तेव्हां पदपदार्थव्याख्यान । कर्ता जाण तो एक ॥१७॥

तो एका एकपणाचेनि भावें । ऐक्यता फावली स्वभावें ।

’एकाजनार्दन’ येणें नांवें । हा ग्रंथ देवें विस्तारिला ॥१८॥

माझे बुद्धीचीही बुद्धी । जनार्दन जाहला अर्थावबोधीं ।

कवित्वयुक्ति-पदबंधीं । वदता त्रिशुद्धी जनार्दन ॥१९॥

माझें नामरुप कर्म गुण । मूळीं पाहतां मिथ्या जाण ।

परी तेंही जाहला जनार्दन । ऐसें एकपण पढियंतें ॥१०२०॥

नांवें भावें एकपण । यालागीं तुष्टला जनार्दन ।

तेणें माझ्या नांवाऐसें जाण । जगीं एकपण प्रकाशिलें ॥२१॥

’एका’या नामाचें कौतुक । पढिये जनार्दनासी आत्यंतिक ।

तेणें तो मजशीं जाहला एक । ’मी तूं’ देख म्हणतांही ॥२२॥

’एका’ या नांवाचें कौतुक । जनार्दनासी ऐसें देख ।

एकत्वीं प्रकाशी अनेक । अनेकीं एक अविकारी ॥२३॥

नांवें एक भावें एक । त्यासी देवाचें सर्वदा ऐक्य ।

मग देखतां एकानेक । भिन्नत्व देख असेना ॥२४॥

हें एकत्व जंव न ये हाता । तंव न लाभे देवाची प्रसन्नता ।

एकत्वावांचूनि सर्वथा । अकर्तात्मता कळेना ॥२५॥

जंव कर्तव्याचा अहंभावो । तंव सर्वथा न भेटे देवो ।

अहंपाशीं बद्धतेशी ठावो । मुक्तता पहा हो तत्त्यागें ॥२६॥

नामरुपा एकपण । हेंचि माझें अनुष्ठान ।

तेणें तुष्टला जनार्दन । माझें मीपण तोचि जाहला ॥२७॥

जेवीं बाहुल्यांचें खेळणें । तेथ रुसणें आणि संतोषणें ।

हें खेळवित्याचें करणें । बाहुली नेणे तो अर्थ ॥२८॥

तेवीं माझेनि नांवें कविता । करुन जनार्दन जाहला वक्ता ।

यालागीं हें ग्रंथकथा । साधुसंतां पढियंती ॥२९॥

देह अहंता ग्रंथ करितां । एकही वोवी न ये हाता ।

येथ जनार्दन जाहला वक्ता । ग्रंथ ग्रंथार्था तेणें आला ॥१०३०॥

देखोनि मराठी गोठी । न म्हणावी वृथा चावटी ।

पहावी निजबोधकसवटी । निजात्मदृष्टीं सज्जनीं ॥३१॥

संस्कृत वंद्य प्राकृत निंद्य । हे बोल काय होती शुद्ध ।

हाही अभिमानवाद । अहंता बंध परमार्थी ॥३२॥

मोलें भूमि खणितां वैरागरीं । अवचटें अनर्घ्यरत्‍न लाभे करीं ।

तें रत्‍न सांपडल्या केरीं । काय चतुरीं उपेक्षा ॥३३॥

तेवीं संस्कृत आटाटी । करितां परमार्थीं नव्हे भेटी ।

तेचि जोडल्या मराठीसाठीं । तेथ घालिती मिठी सज्ञान ॥३४॥

चकोरां चंद्रामृतप्राशन । वायसां तेथें पडे लंघन ।

तेवीं हा महाराष्ट्र ग्रंथ जाण । फळाफळपण ज्ञानाज्ञानें ॥३५॥

देवासी नाहीं भाषाभिमान । संस्कृत प्राकृत दोनी समान ।

ज्या भाषा केलें ब्रह्मकथन । त्या भाषां श्रीकृष्ण संतोषे ॥३६॥

साजुक आणि सुकलीं । सुवर्णसुमनीं नाहीं चाली ।

तेवीं संस्कृत प्राकृत बोली । ब्रह्मकथेनें आली समत्वा ॥३७॥

संस्कृत भाषा निंदा केली । तरी ते काय पावन जाहली ।

प्राकृत भाषा हरिकथा केली । ते वृथा गेली म्हणवेना ॥३८॥

जंव जंव दृढ भाषाअभिमान । तंव तंव वक्त्यासी बाधक पूर्ण ।

ज्या भाषा केलें ब्रह्मकथन । ते होय पावन हरिचरणीं ॥३९॥

माझी मराठी भाषा उघडी । परी परब्रह्मेंसीं फळली गाढी ।

जे जनार्दनें लाविली गोडी । ते चवी न सोडी ग्रंथार्थ ॥१०४०॥

हे जनार्दनकवितावाडी । ब्रह्मरसें रसाळ गाढी ।

संतसज्जन जाणती गोडी । यालागीं जोडी जोडिला ग्रंथ ॥४१॥

उद्धवव्याजें स्वयें श्रीकृष्ण । वदला पूर्ण ब्रह्मज्ञान ।

येणें छेदूनि भवबंधन । दीनजन तरावया ॥४२॥

तो हा एकादशाऐसा ग्रंथ । जेथ ठाकठोक परमार्थ ।

येणें महाकवि समस्त । निजहितार्थ पावले ॥४३॥

पक्व फळीं शुक झेंपावे । तेथ मुंगीही जाऊनि पावे ।

तेवीं महाकवींचे घेऊनि मागोवे । मीही पावें प्राकृत ॥४४॥

महारायाच्या ताटापाशीं । रिगमु नाहीं समर्थांसी ।

तेथें सुखें बैसे माशी । तेवीं हा आम्हांसी प्राकृत ग्रंथ ॥४५॥

भोजनीं धरोनि बापाचा हात । गोड तें आधीं बाळक खात ।

तेवीं हा महाकवींच्या अनुभवांत । प्राकृतें परमार्थ मीही लाभें ॥४६॥

मी लाधलों सद्गुरुचरण । तेणें हें चालिलें निरुपण ।

बाप कृपाळु जनार्दन । ग्रंथ संपूर्ण तेणें केला ॥४७॥

म्हणाल पूर्ण जाहला परमार्थ । पुढें आहे महाअनर्थ ।

तैसा नव्हे गुह्यज्ञानार्थ । स्वयें श्रीकृष्णनाथ दावील ॥४८॥

माता पिता स्त्री पुत्र जन । जाती गोत सुहृद सज्जन ।

सकळ कुळासी येतां मरण । ममता श्रीकृष्ण कदा न धरी ॥४९॥

कृष्ण आज्ञा काळ वंदी माथां । एवढी हातीं असतां सत्ता ।

तरी कुळरक्षणाची ममता । श्रीकृष्णनाथा असेना ॥१०५०॥

ज्यासी देहीं निरभिमानता । ज्यासी बाधीना कुळाची ममता ।

ते देहींची निरहंकारता । श्रीकृष्ण आतां स्वांगें दावी ॥५१॥

तें ज्ञानपरिपाकनिर्वाण । अतिगोडीचें निरुपण ।

पुढिले दों अध्यायीं जाण । श्रीशुक आपण सांगेल ॥५२॥

ते ज्ञानगुह्य निजकथा । जनार्दनकृपा तत्त्वतां ।

एका जनार्दन वक्ता । अवधान श्रोतां मज द्यावें ॥५३॥

जेथ संत अवधान देती । ते कथा वोढवे परमार्थीं ।

एका जनार्दनीं विनंती । अवधान ग्रंथार्थीं मज द्यावें ॥५४॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे भगवदुद्धवसंवादे एकाकारटीकायां परमार्थप्राप्तिसुगमोपायकथनोद्धवबदरिकाश्रमप्रवेशो नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥२९॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥

अध्याय एकोणतिसावा समाप्त

आपण साहित्यिक आहात ? कृपया आपले साहित्य authors@bookstruckapp ह्या पत्त्यावर पाठवा किंवा इथे signup करून स्वतः प्रकाशित करा. अतिशय सोपे आहे.
Please join our telegram group for more such stories and updates.telegram channel

Books related to श्रीएकनाथी भागवत


श्रीएकनाथी भागवत