एतैर्दोषैर्विहीनाय, ब्रह्मण्याय प्रियाय च ।

साधवे शुचये ब्रूयाद्भक्तिः स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥३१॥

उपदेशीं मुख्य अधिकारपण । धडधडीत वैराग्य पूर्ण ।

तेंही पिशाचवैराग्य नव्हे जाण । विवेकसंपन्न शास्त्रोक्त ॥३६॥

दिवस चारी वैराग्य केलें । सवेंचि विषयार्थीं लागले ।

तेथ जें जें उपदेशिलें । तें सर्पासि पाजिलें दुग्ध जैसें ॥३७॥

जेथ वैराग्य निघोनि जाये । तेथ ज्ञानाभिमान उरला राहे ।

तेणें अभिमानें करी काये । गुणदोष पाहे श्रेष्ठांचे ॥३८॥

नीच निंदी हेळसून । श्रेष्ठांचे पाहे दोषगुण ।

जेथ वैराग्य होय क्षीण । तेथें ज्ञानाभिमान चढे ऐसा ॥३९॥

उद्धवा जगीं दोनी अवस्था । वैराग्य कां विषयासक्तता ।

तिसरे अवस्थेची कथा । जाण सर्वथा असेना ॥५४०॥

जेथ विवेकें विषयो होय क्षीण । तेथ वैराग्य प्रबळे परिपूर्ण ।

जेथ विवेकेंसीं वैराग्य क्षीण । तेथ विषयाचरण ज्ञानाभिमानें ॥४१॥

यालागीं होय जंव ब्रह्मज्ञान । तंव जो वैराग्य राखे पूर्ण ।

वैराग्यें गुरुसी अनन्यशरण । तें ’अधिकारीरत्‍न’ उपदेशा ॥४२॥

गत श्लोकींचें दोषनिरुपण । आतां बोलिलों वैराग्यार्थ जाण ।

इहीं दोषीं ज्यासी रहितपण । तो ’अधिकारी’ पूर्ण सच्छिष्य ॥४३॥

ज्यासी ब्रह्मत्वें ब्राह्मणभक्ती । अनन्यभावें भजे भूर्ती ।

त्याची आंदणी भक्ती विरक्ती । तो जाण निश्चितीं ’अधिकारी’ ॥४४॥

गुरुचा पढियंताही पूर्ण । त्यापासीं असल्या अभक्तपण ।

त्यासी नव्हे ब्रह्मज्ञान । अनन्य भजन जंव न करी ॥४५॥

प्रिय आणि भजनशीळ । दोषरहित निर्मळ ।

त्यासी विरक्त करुनि अढळ । उपदेशावें प्रांजळ हें गुह्य ज्ञान ॥४६॥

स्वदारा आणि स्वधन । यांचा लोभ ज्यासी संपूर्ण ।

त्यासी स्वर्ग ना मुक्तपण । जन्ममरण अनिवार ॥४७॥

परदारा परधन । सर्वथा नातळे ज्याचें मन ।

ऐसें ज्यापाशीं पवित्रपण । त्यासी हें ज्ञान उपदेशावें ॥४८॥

जो वैराग्याचा वोतिला । विवेकें पूर्ण वोसंडला ।

सद्गुरुसेवेसी जीवें विकला । चरणीं विनटला अनन्यत्वें ॥४९॥

सांडूनि निजमहिमान । श्रीगुरुसेवेलागीं आपण ।

ज्यासी आवडे रंकपण । ऐसा सेवेसी पूर्ण सद्भाव ॥५५०॥

अमरश्रेष्ठ जे सुरवर । ते मानी सद्गुरुचे किंकर ।

सद्गुरुहूनियां थोर । हरिहर मानीना ॥५१॥

ज्यासी नाहीं गर्वमद । ज्यासी नाहीं कामक्रोध ।

ज्यासी नावडे विकल्पभेद । तो शिष्य शुद्ध परमार्थी ॥५२॥

काया वाचा मन धन । सांडूनि समर्थतामहिमान ।

जो सद्गुरुसी अनन्यशरण । तो सच्छिष्य जाण साधुत्वें ॥५३॥

सांडूनि लज्जा लौकिक । जो ब्रह्मज्ञानाचा याचक ।

सद्गुरुवचनार्थी चातक । तो आवश्यक उपदेशीं ॥५४॥

जे कां द्विजन्म्यांहूनि बाहेरी । वेदें वाळूनि सांडिले दूरीं ।

जे कां मंत्रार्थी अमंत्री । जे अनधिकारी श्रवणासी ॥५५॥

ज्यांसी नाहीं आश्रमधर्म । ज्यांसी नाहीं श्रौतकर्म ।

ज्यांसी नाहीं जप होम । जे वर्णाधम अतिनीच ॥५६॥

ऐसे जे कां शूद्रजन । ऐकोनि ये ग्रंथींचें ज्ञान ।

निवाराया जन्ममरण । उपजे दारुण विरक्ती ॥५७॥

उखितांच एकसरें चित्तें । मनींहूनि विटे विषयांतें ।

मग चित्तें वित्तें जीवितें । रिघे सद्गुरुतें अनन्यशरण ॥५८॥

गुरुसी पुसों नेणे प्रश्न । म्हणे निवारीं जन्ममरण ।

भावार्थें घाली लोटांगण । शुद्ध श्रद्धा संपूर्ण परमार्थीं ॥५९॥

ते होत कां शूद्रजन । त्यांसी उपदेशिता ब्रह्मज्ञान ।

उद्धवा कदा न लागे दूषण । हें सत्यवचन पैं माझें ॥५६०॥

जे कां अपेक्षोनियां वित्त । चतुर्वर्णा उपदेशित ।

ते धनलोभें लोलुप एथ । नाहीं घेइजेत गुरुत्वें ॥६१॥

जेथ गुरुशींच सलोभता । तेथ शिष्याची बुडे विरक्तता ।

ऐशिये ठायीं उपदेश घेतां । परमार्थतां अपघातु ॥६२॥

निर्लोभत्वें कृपेनें पूर्ण । सद्गुरु उपदेशी शुद्रजन ।

ऐसेनि करी जो दीनोद्धरण । तेथ न लगे दूषण । उपदेशा ॥६३॥;

जेणें तडफडूनि जान । वैराग्याशी ये मरण ।

जेणें ज्ञात्यासी लागे दूशण । तो स्त्रीसंग आपण न करावा ॥६४॥

स्त्री देखतांचि अवचितीं । तत्काल पाडी अधःपातीं ।

तिची जाहलिया संगती । कैंची धडगती सज्ञाना ॥६५॥

प्रमादीं पाडी सर्वार्थीं । हे ’प्रमदा’ नामाची निजख्याती ।

तिची जाहलिया नित्य संगती । केवीं परमार्थीं तरतील ॥६६॥

जिचें देखतांचि वदन । काम मोकली कटाक्षबाण ।

तेथ कायसा उपदेश जाण । आली नागवण परमार्था ॥६७॥

उद्धवा तुज हेंचि मागतों जाण । नको स्त्रियांशीं संभाषण ।

नको स्त्रियांचें अवलोकन । नको स्त्रीवचन कानीं घेऊं ॥६८॥

नको नको स्त्रियांशीं मात । नको नको स्त्रीयांशीं एकांत ।

नको नको स्त्रियांशीं संगत । निंद्य लोकांत सर्वार्थीं ॥६९॥

नको नको स्त्रियांचा अनुवाद । नको नको स्त्रियांचा संवाद ।

नको नको स्त्रियांसी करुं बोध । मिथ्या प्रवाद अंगीं वाजे ॥५७०॥

स्वभावें सात्त्विक वनिता । गोष्टी सांगों आली परमार्था ।

तोचि विकल्प तत्त्वतां । सुहृदां समस्तां परिकल्पे ॥७१॥

यालागीं प्रमदा जन । सर्वथा त्यागावा आपण ।

प्रमदासंगतीं ब्रह्मज्ञान । सर्वथा जाण वाढेना ॥७२॥आशंका ॥

उपदेशीं त्याज्य स्त्रिया जरी । तरी मागिलीं थोरथोरीं ।

उपदेशिल्या कैशापरी । तें ऐक निर्धारीं सांगेन ॥७३॥

श्रेष्ठ याज्ञवल्क्य पाहीं । तेणें उपनिषदांच्या ठायीं ।

उपदेशिली मैत्रेयी । नानायुक्तीं पाहीं प्रबोधूनि ॥७४॥

स्वयें नारद महामुनी । प्रर्‍हादाची निजजननि ।

इंद्रापासूनी सोडवूनी । ब्रह्मज्ञानीं उपदेशी ॥७५॥

अवतरोनि कपिलमुनी । बैसोनियां सिद्धासनीं ।

देवहूतीलागोनी । ब्रह्मज्ञानीं प्रबोधी ॥७६॥

जो योगियांचा मुकुटमणी । कैलासपति शूळपाणी ।

भव उपदेशी भवानी । ब्रह्मज्ञानी निजबोधें ॥७७॥

इतरांची गोठी कायशी । तुवांचि गा हृषीकेशी ।

उपदेशिलें यज्ञपत्‍न्यांसी । ऐसें म्हणसी उद्धवा ॥७८॥

असो देखोनियां सद्भावा । उपदेश करुं म्हणशी कणवा ।

तरी तो अधिकार ओळखावा । ऐक उद्धवा सांगेन ॥७९॥

ऐक उद्धवा निश्चित । वाचाळ स्त्री ते अनुचित ।

तेथें उपदेश करणें तें व्यर्थ । लागे अपघात गुरुत्वा ॥५८०॥

जेथें स्त्रीस अति बडबड । ब्रह्मज्ञानें गर्जे तोंड ।

जेथें विषयाचा धुमाड । परमार्थ गोड परपुरुषीं ॥८१॥

जे स्त्री ब्रह्मज्ञानीं धीट । मुखीं अत्यंत वटवट ।

तिसी उपदेश करुं नये स्पष्ट । अपवादाचें बोट जेणें लागे ॥८२॥

तेथें म्यां ही केली विनंति । श्रीजनार्दन स्वामीप्रति ।

स्त्रिया शूद्र उपदेशार्थ येती । काय निश्चितीं सांगावें ॥८३॥

गुरुवेगळा मार्ग नाहीं । म्हणोनि येती लवलाही ।

त्यांसी उपदेशावें काई । हें माझ्या हृदयीं स्मरेना ॥८४॥

हें ऐकोनियां वचन । संतोषले श्रीजनार्दन ।

जेणें होय चित्ताचें शोधन । तें ’नाम’ जाण उपदेशी ॥८५॥

चित्तशुद्धि झालिया जाण । वोरसोनि येतें आपण ।

अनन्य भावें मग शरण । आल्या ज्ञान उपदेशी ॥८६॥

स्त्रीपुरुष-अवलोकन । जयाचे दृष्टीं समसमान ।

ऐसेनि अनुभवें जो परिपूर्ण । तोचि स्त्रियांसी जाण उपदेशी ॥८७॥

तोही अधिकार न पाहतां । उपदेश न करीं सर्वथा ।

त्याही उपदेशाची कथा । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥८८॥

म्यां ज्या कां निंदिल्या वनिता । त्यांमाजीं सभाग्या सात्त्विकता ।

सांडोनियां विषयावस्था । जे परमार्था उद्यत ॥८९॥

त्यजूनियां प्रपंचाची हाव । नावडे विषयाचें नांव ।

वैराग्यें उठला सद्भाव । घेऊनि धांव परमार्थी ॥५९०॥

अतिथि आणि पतिपुत्रांसी । भोजनीं समता नित्य जिसी ।

धनलोभ नाहीं मानसीं । परमार्थीं तिसी अधिकारु ॥९१॥

जन्ममरणनिवारणीं । जीवामनाची नित्य काचणी ।

माझे भवपाशच्छेदनीं । धर्मदाता कोणी मिळता का ॥९२॥

सद्गुरुप्राप्तीची अतिआर्त । काया वाचा वित्त जीवित ।

कुरवंडी करुनि सांडित । परमार्थार्थ सद्भावें ॥९३॥

यापरी निजपरमार्था । सद्भावें जे विनटे वनिता ।

उद्धवा तिसी हें उपदेशितां । दोष सर्वथा लागेना ॥९४॥

क्षत्रिय वैश्य स्त्री शूद्रजन । यांची सच्छ्रद्धा दृढ पाहून ।

उपदेशितां ब्रह्मज्ञान । दोषनिर्दळण शिष्यांचे ॥९५॥

उपदेशितां ब्रह्मज्ञान । जैं गुरुसीच लागे दूषण ।

तैं शिष्यासी उद्धरी कोण । हें व्याख्यान अबद्ध ॥९६॥

पहावया पात्रशुद्धता । मी बोलिलों दोषवार्ता ।

वांचूनि ब्रह्मज्ञान उपदेशितां । दोष सर्वथा असेना ॥९७॥;

हें ज्ञान जाणितल्यापाठीं । जाणणेंचि सरे सृष्टीं ।

संसारासी पडे तुटी । तेथ दोषाची गोठी असेना ॥९८॥

आपण साहित्यिक आहात ? कृपया आपले साहित्य authors@bookstruckapp ह्या पत्त्यावर पाठवा किंवा इथे signup करून स्वतः प्रकाशित करा. अतिशय सोपे आहे.
Please join our telegram group for more such stories and updates.telegram channel

Books related to श्रीएकनाथी भागवत


श्रीएकनाथी भागवत