अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्‍गुणः ।

अमानी मानदः कल्यो मैत्रः कारुणिकः कविः ॥३१॥

जंववरी वृत्तिशून्य नव्हे मन । तंववरी विश्वासे ना विचक्षण ।

वृत्तिरूपें सिंतरील जाण । यालागीं सावधान निजबोधें ॥७९॥

हां हो दुर्वासाऐसा सज्ञान । त्यासी क्षणक्षणा क्षोभवी मन ।

न विचारितां गुणागुण । शाप दारुण देवों धांवे ॥९८०॥

दुर्गंधा जन्मली मत्स्याचे पोटीं । पराशर नाडला तीसाठीं ।

नारद कौतुक पाहतां दिठी । केला गंगातटीं नारदी ॥८१॥

आपुली कन्या देखोनि गोमटी । मनक्षोभें भोगावया उठी ।

ब्रह्म धांवे सरस्वतीपाठीं । जो कां सृष्टिपितामहो ॥८२॥

या मनाऐसें नाडक । जगामाजीं नाहीं आणिक ।

छळछद्में नाडी ज्ञाते लोक । साधु घातक मनाचे ॥८३॥

म्हणाल मनेंवीण भोग घडे । तरी वृत्तीसी क्षोभु कां पां चढे ।

हे बोल बोलती ते सज्ञान वेडे । साधूसी नावडे हे गोष्टी ॥८४॥

अधिष्ठूनि सत्त्वगुण । सूक्ष्मरूपें वृत्ति जाण ।

ते क्षोभवूनियां मन । मी मुक्त म्हणोन विषयी करी ॥८५॥

मुक्ताभिमानें विषयासक्ती । हेचि मग क्षोभाची प्राप्ती ।

वृत्ति असोनियां मुक्ती । साधु न मानिती सर्वथा ॥८६॥

अतिनाटकी नाटक मन । मुक्तत्वें धरी अभिमान ।

त्याचें करावया निर्दळण । साधु सावधान निजबोधें ॥८७॥

मुखीं धरिल्या कृष्णसर्पासी । ढिलें करितां तो तत्काळ ग्रासी ।

मरे तंववरी आंवळावें त्यासी । तेवीं मनासी निर्दाळिती ॥८८॥

मन निर्दाळावे सावधानता । बोलिली ते हे साधुसंता ।

हा एकुणिसावा गुण सर्वथा । ऐक आतां विसावा ॥८९॥

वर्षाकाळीं जळबळें सरिता । आल्या समुद्र नुचंबळे श्लाघ्यता ।

उष्णकाळीं त्या न येतां । क्षोभोनि सर्वथा आटेना ॥९९०॥

तैसें जाहलिया समृद्धिधन । साधूचें उल्हासेना मन ।

सकळ जाऊनि जाल्या निर्धन । दीनवदन हों नेणें ॥९१॥

दिवसराती येतांजातां । प्रकाशें पालटेना सविता ।

तेवीं आल्यागेल्या नाना अवस्था । गंभीरता अक्षोभ्य ॥९२॥

कडकडीत विजेचे कल्लोळ । तेणें गगनासी नव्हे खळबळ ।

तैसा नाना ऊर्मींमाजीं निश्चळ । गांभीर्य केवळ त्या नांव ॥९३॥

हे संताची गंभीरता । विसांवा जीवशिवांसी तत्त्वतां ।

हे विसावी संताची अवस्था । धृतीची व्यवस्था अवधारीं ॥९४॥

मनबुद्ध्‍यादि इंद्रियें प्राण । निजधैर्यें धरोनि आपण ।

नित्य केलिया आत्मप्रवण । परतोनि जाण येवों नेदी ॥९५॥

स्वयंवरीं जिणोनि अरिरायासी । बळें आणिलें नोवरीसी ।

तो जाऊं नेदी आणिकापासी । तेवीं वृत्तीसी निजधैर्य ॥९६॥

वागुरें बांधिल्या मृगासी । पारधी जाऊं नेदी त्या वनासी ।

तेवीं धैर्यें आकळूनि मनासी । देहापाशीं येऊं नेदी ॥९७॥

देहासी नाना भोगसमृद्धी । वावूनियां गजस्कंधीं ।

ऐसें सुख होतां त्रिशुद्धी । मनासी देहबुद्धी धरूं नेदी ॥९८॥

प्रळयकाळाच्या कडकडाटीं । महाभूतां होतां आटाटी ।

तरी मनासी देहाची भेटी । धैर्यें जगजेठी होंचि नेदी ॥९९॥

तेथ काळाचेनि हटतटें । वृत्ति परब्रह्माचिये वाटे ।

लावूनियां नेटेंपाटें । चिन्मात्रपेठे विकिली ॥१०००॥

तेथ स्वानंदाचा ग्राहकु । तत्काळ भेटला नेटकु ।

त्यासी जीवेंसहित विवेकु । घालूनि आंखू संवसाटी केली ॥१॥

या नांव धृतीचें लक्षण । हा एकविसावा साधूचा गुण ।

आतां जिंतले जे षड्गुण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥२॥

स्वानंदें तृप्त जाला । यालागीं क्षुधेसी मुकला ।

जगाचे जीवनीं निवाला । तृषा विसरला निःशेष ॥३॥

भोगितां निजात्मसुख । विसरला शोकदुःख ।

चिन्मात्रज्ञानें निष्टंक । त्यासंमुख मोहो न ये ॥४॥

तिहीं अवस्थां बाहिरा । वसिन्नला निजबोधवोंवरा ।

तेथें जरा जाली अतिजर्जरा । कांपत थरथरां पळाली ॥५॥

मिथ्या जालें कार्यकारण । देहाचें देहपणें नेदेखे भान ।

तंव मरणासीचि आलें मरण । काळाचें प्राशन तेणें केलें ॥६॥

यापरी गा हे षड्गुण । अनायासें जिंतोन ।

सुखें वर्तती साधुजन । हें लक्षण बाविसावें ॥७॥

आपुला स्वामी देखे सर्वां भूतीं । तेथें मान इच्छावा कवणाप्रती ।

मानाभिमान सांडिले निश्चितीं । अतिनम्र वृत्तीं वर्तणें ॥८॥

आधीं देहीं धरावा अभिमान । मग इच्छावा अतिसन्मान ।

तंव देहाचें खुंटलें भान । मानाभिमान बुडाले ॥९॥

या नांव गा अमानिता । हे तेविसावी लक्षंणता ।

साधु सन्मानाचा दाता । तेही कथा अवधारीं ॥१०१०॥

ब्रह्मादि मशकवरी । सर्वांतें वंदी शिरीं ।

एकनिष्ठता चराचरीं । बुद्धी दुसरी जाणेना ॥११॥

सर्व भूतीं स्वामी देखे । लोटांगणें घाली हरिखें ।

सुर नर खर हे नोळखे । अतिसंतोखें वंदीत ॥१२॥

नाना अलंकार घडिले गुणें । सोनें सोनेपणा नव्हेच उणें ।

तेवीं नामरूपांचे विंदाणें । पालटु मनें घेऊं नेणे ॥१३॥

साकरेची निंबोळी केली । परी ते कडूपणा नाहीं आली ।

तेवीं सूकरादि योनी जरी जाली । तरी नाहीं भंगली चित्सत्ता ॥१४॥

सागरीं नाना परींचे विक्राळ । जरी उठिले अनंत कल्लोळ ।

ते जेवीं गा केवळ जळ । तेवीं वस्तु सकळ भूतमात्रीं ॥१५॥

यापरी सकळ भूतां । साधु सन्मानातें देता ।

हे चोविसावी लक्षणता । परबोधकता ते ऐक ॥१६॥

जैसा भावो जैशी श्रद्धा । तैसतैशा करूं जाणे बोधा ।

ज्ञान पावोनि नव्हे मेधा । स्वरूपश्रद्धा प्रबोधी ॥१७॥

एक ज्ञान पावोनि जाहला पिसा । पडिला अव्यवस्थ ठसा ।

नोळखेचि सच्छिष्याची दशा । योग्य उपदेशा तो नव्हे ॥१८॥

एक ज्ञानआश्चर्यें कोंदला । विस्मयें तटस्थ होऊनि ठेला ।

काष्ठलोष्ठांचेपरी पडला । नाहीं उरला उपदेश ॥१९॥

एक ज्ञान पावोनि अतिकृपण । जीव गेलिया न बोले जाण ।

भेणेंभेणें धरोनि मौन । न बोले वचन सर्वथा ॥१०२०॥

ज्यासी धनकोडी जोडी जाहली । ते पुरूनि वरी दगड घाली ।

दान न देतां वृथा गेली । संपत्ति केली भुविसवती ॥२१॥

तैसें कष्टीं जोडूनि निजज्ञान । सत्पात्रीं न करीच दान ।

हें ज्ञात्याचें कृपणलक्षण । वंचकपण स्वभावें ॥२२॥

एक ज्ञान पावोनि सांगों जाये । उपदेशीं शिष्या बोधू नोहे ।

तें ज्ञान अबीज जाहलें पाहें । अंकुरां न लाहे सत्क्षेत्रीं ॥२३॥

सधन शिष्य करावया जाण । स्वयें प्रयत्‍न करी पूर्ण ।

आमुची दीक्षा अनुभव गहन । यापरी ज्ञान विकरां घाली ॥२४॥

जैसेनि प्रलोभे त्याचें मन । तैसें निरूपी निरूपण ।

अर्थस्वार्थें उपदेश पूर्ण । धनलोभें ज्ञान निर्वीर्य होये ॥२५॥

पेंवीं रिघालिया पाणी । त्या धान्याची नव्हे पेरणी ।

तेवीं धनलोभ रिघालिया ज्ञानीं । उपदेशें कोणी सुखी नव्हे ॥२६॥

शिष्य बोधेंवीण झुरे अंतरीं । गुरु गुरुपणें गुरगुरी ।

ते बोधकता नव्हे खरी । घरच्या घरीं चुकामुकी ॥२७॥

शब्दज्ञानें पारंगत । जो ब्रह्मानंदें सदा डुल्लत ।

शिष्यप्रबोधनीं समर्थ । तो मूर्तिमंत स्वरूप माझें ॥२८॥

हो कां मी जैसा अवतारधारी । तैसाचि तोही अवतारी ।

चिद्रत्‍नाच्या अलंकारी । अलंकारी कुसरीं सच्छिष्यां ॥२९॥

तो मी या शब्दकुसरीं । नांवाचीं अंतरें बाहेरीं ।

आंतुवटें निजनिर्धारीं । एके घरीं नांदत ॥१०३०॥

एकचि बहुतांतें उपदेशी । एकाची प्राप्ती सुटंक कैसी ।

एकें अज्ञानें जैसी तेसी । हा बोलू कोणासी म्हणाल ॥३१॥

कृषीवल पेरणी करी । भूमिपाडें पिकती घुमरी ।

अंकुरेना क्षितितळीं उखरीं । तें बीज निर्धारीं अतिशुद्ध ॥३२॥

भूमिचि सखर-निखर । बीज पावन गा साचार ।

भाविकीं उपदेशा विस्तर । विकल्पी नर सुनाट ॥३३॥

जो जैसा देखे अर्थ । तोचि बोधूनि करी परमार्थ ।

ऐसा परबोधनीं समर्थ । गुण विख्यात पंचविसावा ॥३४॥

साधुची मैत्री चोखट । वोळखी सर्वांसी जुनाट ।

सर्वांचा सखा श्रेष्ठ । सर्वांसकट सारिखा ॥३५॥

सुहृद सर्वांचा सोयरा । सर्वांचा जिवलगु खरा ।

होऊनि सर्वांहीबाहिरा । मित्राचारा चालवी ॥३६॥

सांगतां अपुली गुह्य गोष्टी । अळोंचावया वेगळा नुठी ।

आप्तभावें देखे सृष्टी । अवंचक पोटीं सर्वांसी ॥३७॥

क्षीरनीरांची मैत्री जैसी । भेद नाहीं मिळणीपाशीं ।

साधू सर्व जीव समरसी । अभेदभावेंसीं मित्रत्वें ॥३८॥

परम मैत्रीचा भावो देख । दुःख हिरोनि द्यावें सुख ।

साधू जीवांचें निरसोनि दुःख । परम सुख देतसे ॥३९॥

नवल मैत्रींचें महिमान । सखा सर्वांचा पुरातन ।

सर्वांसी नीच नवें सौजन्य । अवंचकपण सर्वदा ॥१०४०॥

बंधूहूनि मित्र अधिकु । पुत्राहूनि विश्वासिकु ।

तो मित्र जैं जाहला वंचकु । तैं केवळ ठकु तो जाणावां ॥४१॥

मनें धनें कर्तव्यता । ज्याची अनन्य अवंचकता ।

त्या नांव परम मित्रता । हे खूण तत्त्वतां जाणावी ॥४२॥

समूळ मैत्रीचें निरूपण । विशद सांगितलें जाण ।

हें सव्विसावें साधुलक्षण । कारुण्यपण तें ऐका ॥४३॥

प्रत्युपकार न वांछितां । मी कारुणिक हे नाहीं अहंता ।

ऐसेनि दीनदुःख निवारितां । कारुण्य सर्वथा त्या नांव ॥४४॥

रसपूजा धरोनि पोटीं । वैद्य वोखदांच्या सोडी गांठी ।

कां संभावना सूनि दिठी । सांगे गोठी पुराणिक ॥४५॥

ऐसी वर्तणूक सर्वथा । ते लागली विषयस्वार्था ।

साधूची नव्हे तैसी कथा । नैराश्यता दयाळू ॥४६॥

दयार्णवें द्रवली दृष्टी । तन मन धन वेंचूनि गांठी ।

अनाथावरी करुणा मोठी । उद्धरी संकटीं दीनातें ॥४७॥

जैसा कळवळा निजस्वार्था । त्याहून अधिक अनाथभूतां ।

तिये नांव परम कारुणिकता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥४८॥

हें सत्ताविसावें लक्षण । साधूचें जाण संपूर्ण ।

कविपदाचें व्याख्यान । सावधान अवधारीं ॥४९॥

वेदशास्त्रांचा मथितार्थ । जाला करतळामळकवत ।

तैसाच ब्रह्मानंदें डुल्लत । कवि निश्चित या नांव ॥१०५०॥

उपनिषदांचा मथितार्थ । ज्याच्या मुखाची वास पाहत ।

परोक्षापरोक्ष ज्याचेनि सत्य । कवि विख्यात त्या नांव ॥५१॥

कवि या पदाचे व्याख्यानें । झालीं अठ्ठावीस लक्षणें ।

उरलीं दोनी अतिगहनें । तें दों श्लोकीं श्रीकृष्णें आदरिलें सांगों ॥५२॥

आपण साहित्यिक आहात ? कृपया आपले साहित्य authors@bookstruckapp ह्या पत्त्यावर पाठवा किंवा इथे signup करून स्वतः प्रकाशित करा. अतिशय सोपे आहे.
Please join our telegram group for more such stories and updates.telegram channel

Books related to श्रीएकनाथी भागवत


श्रीएकनाथी भागवत